Tìm được hài cốt mới chỉ là một nửa hành trình
Mỗi sáng, đúng 7h30, khi lực lượng tìm kiếm bắt đầu công việc tại khu vực quy tập hài cốt liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng (Tp.HCM), bác sĩ Vương Gia Bảo cùng các thành viên trong tổ lấy mẫu cũng có mặt.
Trò chuyện với Người Đưa Tin, bác sĩ Bảo cho biết, anh là thành viên của tổ lấy mẫu gồm 7 cán bộ chuyên môn y tế có mặt xuyên suốt tại công viên Lê Thị Riêng.
Bác sĩ Vương Gia Bảo (bên trái) cùng thành viên trong tổ lấy mẫu trong phòng lấy và lưu trữ mẫu tại Công viên Lê Thị Riêng.
"Khi lực lượng tìm kiếm phát hiện hài cốt và đưa lên, chúng tôi sẽ bắt đầu bóc tách, phân loại, xác định đâu là hài cốt của một cá thể hoàn chỉnh, đâu là mộ tập thể có nhiều người nằm chung", bác sĩ Bảo cho biết.
Theo anh, đây là công đoạn đặc biệt quan trọng bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình giám định ADN sau này.
"Nếu lấy nhầm một chiếc răng của người này nhưng lại ghép với xương của người khác thì toàn bộ hồ sơ ADN sẽ sai. Vì vậy, sự cẩn trọng phải bắt đầu ngay từ hiện trường", bác sĩ Bảo nói.
Để nhận diện từng cá thể, các bác sĩ phải phân biệt từng loại xương, xác định xương bên trái hay bên phải, xương cánh tay, xương đùi hay xương chày... Nếu trong cùng một cụm hài cốt xuất hiện nhiều hơn số lượng xương của một cơ thể người, tổ chuyên môn sẽ đánh giá đây có thể là mộ tập thể và tiếp tục bóc tách, phân loại.
Sau khi hoàn tất bước nhận diện, các bác sĩ lựa chọn những mẫu phù hợp nhất để phục vụ giám định ADN. Răng còn nguyên trong huyệt răng, xương đùi và xương chày luôn được ưu tiên vì đây là những vị trí có khả năng lưu giữ ADN tốt nhất sau nhiều năm.
Những mẫu này được làm sạch sơ bộ, loại bỏ bùn đất, cắt lấy phần xương cứng chắc nhất, bảo quản ở điều kiện phù hợp rồi nhanh chóng chuyển về phòng xét nghiệm.
"Càng đưa mẫu về phòng xét nghiệm sớm thì càng có cơ hội giữ được lượng ADN còn sót lại. Khi đã xây dựng được hồ sơ ADN, dữ liệu sẽ được lưu giữ lâu dài hơn rất nhiều so với việc chỉ bảo quản mẫu xương hay răng", anh Bảo nói thêm.
Các mẫu hài cốt, di vật được thu lại được sau nhiều lần bóc tách, phân tích.
Dù đã nhiều lần tham gia giám định hài cốt liệt sĩ, bác sĩ Bảo cho biết, cảm xúc ở Công viên Lê Thị Riêng vẫn rất đặc biệt.
"Đây là hố chôn tập thể. Khi trực tiếp nhìn thấy các anh, các bác nằm cạnh nhau và tìm thấy những di vật còn sót lại, tôi càng cảm nhận rõ sự khốc liệt của chiến tranh. Có rất nhiều tuổi thanh xuân, rất nhiều lời hứa đã mãi mãi dừng lại", anh Bảo xúc động nói.
Theo bác sĩ Vương Gia Bảo, tìm được hài cốt mới chỉ hoàn thành một nửa hành trình. Chỉ khi xác định được danh tính, các liệt sĩ mới thật sự được trở về với gia đình bằng chính tên tuổi của mình.
Bác sĩ Vương Gia Bảo thắp nhang viếng các liệt sĩ được tìm thấy tại công viên Lê Thị Riêng.
Đó cũng là lý do bác sĩ trẻ luôn nhớ về một ca giám định nhiều năm trước, khi người thân mang hài cốt đến Trung tâm Pháp y Tp.HCM để xác định quan hệ huyết thống.
Do mẫu xương đã nằm ngoài môi trường quá lâu, ADN phân hủy nghiêm trọng nên cả nhóm phải làm đi làm lại rất nhiều lần.
Sau nhiều lần thử nghiệm, hồ sơ ADN cuối cùng cũng được xây dựng thành công. "Cảm giác giống như giải được một bài toán rất khó sau rất nhiều lần thất bại. Nhưng điều hạnh phúc nhất không phải là mình làm được một ca khó, mà là người thân cuối cùng cũng có thể đón các anh trở về", bác sĩ Bảo nói.
Ai được ưu tiên lấy mẫu ADN để xác định danh tính liệt sĩ?
Trong những ngày tham gia công tác quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng, bác sĩ Bảo cho biết, anh thường xuyên nhận được câu hỏi từ thân nhân: Vì sao con ruột của liệt sĩ lại không được ưu tiên lấy mẫu ADN để đối chiếu mà thường là bên dòng ngoại (bà ngoại, anh chị em ruột bên ngoại, cháu,...)?
Theo bác sĩ Bảo, nguyên nhân nằm ở đặc điểm di truyền của ADN. Trong giám định hài cốt liệt sĩ, các chuyên gia thường ưu tiên phân tích ADN ty thể (mtDNA) vì loại ADN này có số lượng bản sao nhiều hơn ADN nhân, bền vững hơn và có khả năng tồn tại tốt hơn sau hàng chục năm trong điều kiện môi trường khắc nghiệt.
Bác sĩ Vương Gia Bảo xét nghiệm mẫu trong phòng thí nghiệm.
Tuy nhiên, ADN ty thể chỉ được truyền từ mẹ sang con. "Con của liệt sĩ không nhận ADN ty thể từ cha. Vì vậy, dù có quan hệ huyết thống rất gần nhưng trong nhiều trường hợp lại không thể dùng ADN ty thể của con để đối chiếu với hài cốt của cha", bác sĩ Bảo nói.
Thay vào đó, anh chị em ruột cùng mẹ, cháu ngoại hoặc những người thân theo dòng mẹ thường là đối tượng được "ưu tiên" lấy mẫu vì có chung nguồn ADN ty thể với liệt sĩ.
Trong một số trường hợp, các chuyên gia vẫn có thể phân tích ADN nhân hoặc nhiễm sắc thể Y để đối chiếu theo dòng cha. Tuy nhiên, khả năng thành công phụ thuộc rất lớn vào chất lượng ADN còn lại trong hài cốt.
Theo bác sĩ Bảo, thách thức lớn nhất của giám định ADN là ADN trong hài cốt đã bị phân hủy nghiêm trọng bởi thời gian, độ ẩm, vi khuẩn và điều kiện thổ nhưỡng.
Các chiến sĩ thuộc đội K74, Bộ Tư lệnh Tp.HCM đưa các hài cốt liệt sĩ tìm được vào phòng lưu trữ mẫu.
Sau khi được đưa về phòng xét nghiệm, xương và răng phải trải qua nhiều công đoạn làm sạch nhằm loại bỏ tạp chất và các chất gây ức chế phản ứng. Tiếp đó, mẫu được nghiền thành bột, sử dụng hóa chất chuyên dụng để tách chiết ADN, khuếch đại nhiều lần rồi mới xây dựng hồ sơ di truyền trên hệ thống máy phân tích.
"Có trường hợp chỉ mất thời gian ngắn là có kết quả. Nhưng cũng có những mẫu phải thí nghiệm đi thí nghiệm lại nhiều lần. Chúng tôi sẽ cố gắng đến khi không còn mẫu để phân tích nữa mới chấp nhận dừng lại", bác sĩ Bảo nói.
Anh cũng cho biết không phải mọi trường hợp tìm thấy hài cốt đều có thể xác định được danh tính. Có những mẫu xương, răng vẫn còn nhưng ADN đã hư hỏng hoàn toàn, không thể tạo được hồ sơ di truyền. Đó là điều khiến những người làm nghề tiếc nuối nhất.
Đối với các gia đình có nhu cầu xác định danh tính liệt sĩ, bác sĩ Bảo khuyến nghị nên chuẩn bị đầy đủ giấy tờ chứng minh quan hệ thân nhân và lựa chọn đúng người có quan hệ huyết thống phù hợp để lấy mẫu sinh phẩm như máu, tóc hoặc niêm mạc miệng.
Là người sinh ra khi đất nước đã hòa bình, bác sĩ Bảo cho biết mỗi lần đứng trước những hố chôn tập thể, anh càng thấm thía giá trị của cuộc sống hôm nay.
"Hòa bình được đánh đổi bằng rất nhiều tuổi xuân và sự hy sinh của các thế hệ đi trước. Tôi nghĩ không chỉ riêng mình mà rất nhiều người trẻ hôm nay đều muốn cống hiến bằng chính chuyên môn của mình. Với tôi, mỗi lần góp phần xác định được danh tính một liệt sĩ là thêm một gia đình được đoàn tụ sau nhiều thập kỷ chờ đợi. Đó là động lực để tôi tiếp tục gắn bó nghề pháp y", bác sĩ Bảo xúc động nói.
Bác sĩ Vương Gia Bảo sinh năm 1996, hiện là giám định viên của Trung tâm Pháp y Tp.HCM và cũng là thành viên trẻ tuổi nhất có mặt tại đợt tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.
Sáu năm gắn bó với lĩnh vực pháp y, anh là một trong 73 gương mặt được Thành Đoàn Tp.HCM tuyên dương, trao Giải thưởng Phạm Ngọc Thạch lần thứ IX năm 2025 và từng nhận giải Bài thuyết trình xuất sắc nhất tại Hội thảo Khoa học Pháp y Đông Nam Á (Asian Forensic Science Network 2024).
“Mỗi mẫu ADN không chỉ là mã gen, mà còn là hi vọng”
